(Αυτό το κεφάλαιο είναι πρόσφατη προσθήκη στην ύλη μας και δεν υπάρχει στο εγχειρίδιο.)
μνημονικά: ΟΠΑΠ(+3’5’10) , SC,TM, Ξυ+Π⋅4 – Όνομα-Μέρος-Χρόνος-Συμβάν, OPQRST
περιεχόμενα
- Ο – Όψη (SC,ΤM)
- Π – Επίπεδο Προσανατολισμού (Ξυ+Π⋅4)
- Α – Ποιότητα της Αναπνοής
- Π – Πόνος (OPQRST)
+ Επανάληψη και παρακολούθηση προόδου μετά από ‘3 (‘5, ’10) λεπτά
1. Όψη-Θερμοκρασία-Υγρασία (SC,TM)
Σε αυτό το βήμα καταλαβαίνουμε καλύτερα αν έχουμε την άδεια να ακουμπήσουμε το άτομο, αλλά πρώτα, ή αν δεν την έχουμε, παρατηρούμε οπτικά.
Χρησιμοποιούμε το μνημονικό SC,TM:
SC – Skin Colour – Χρώμα Δέρματος
TM – Temperature & Moisture – Θερμοκρασία και Υγρασία
SC – Skin Colour – Χρώμα Δέρματος
Είναι δύσκολο να κρίνουμε αν είναι φυσιολογικό το χρώμα του δέρματος ενός ατόμου που δεν γνωρίζουμε. Παρατηρούμε αλλαγές καθώς περνάει ο χρόνος.
Το χρώμα του δέρματος είναι ενδεικτικό της οξυγόνωσης των επιφανειακών ιστών.
(α) Κυάνωση (μπλε-μωβ χρώμα)
- μπορεί να σηματοδοτεί
- πρόβλημα στην αναπνοή
- πρόβλημα στην κυκλοφορία
- υποθερμία
- υπερβολική δόση
- Φαίνεται πιο εύκολα στα χείλη ή/και στο δέρμα κάτω από τα νύχια, ακόμα και σε πολύ μελαχρινά ή μαύρα άτομα.
- Αν έχουμε συναίνεση, πιέζουμε τα δάχτυλα για να παρατηρήσουμε την ταχύτητα επιστροφής του αίματος.
- Αν έχουμε οξύμετρο, ζητάμε συναίνεση για να τσεκάρουμε το SpO2
(β) Πιο ήπιο χλόμιασμα
- μπορεί είναι αποτέλεσμα
- φόβου/άγχους/ταραχής
- ψύχρανσης του δέρματος
- σοκ
- λιποθυμίας
- Σε πολύ μελαχρινά ή μαύρα άτομα, το χλόμιασμα πάει προς το γκρι/σταχτί
(γ) Το χρώμα πάει προς το κόκκινο όταν το δέρμα αιματώνεται πολύ
- μπορεί να είναι αποτέλεσμα
- απλής σωματικής άσκησης ή ζέστης
- εγκαύματος
- πυρετού
- αλλεργικής αντίδρασης
- θερμοπληξίας
ΤΜ – Temperature & Moisture – Θερμοκρασία & Υγρασία
κρύο + υγρό -> σημάδι σοκ
ζεστό + ξηρό -> σημάδι θερμοπληξίας
ζεστό + υγρό -> σημάδι σωματικής άσκησης, πυρετού, ή ελαφριάς υπερθέρμανσης
Πιο γενικά, και απλά:
Αν το άτομο ιδρώνει ενώ κάνει κρύο, κάτι ίσως δεν πάει καλά.
Αντίστοιχα αν δεν ιδρώνει καθόλου ενώ κάνει πολύ ζέστη και είναι ζεστό.
- Ρωτάμε τί έγινε
- Αν το άτομο ιδρώνει και χλομιάζει/κοκκινίζει χωρίς να έτρεχε, κάποιο πρόβλημα υπάρχει
2. Επίπεδο Προσανατολισμού
Έχουμε ήδη παρατηρήσει πως βρισκόμαστε σε επίπεδο συνειδητότητας «Ξυ – Ξύπνιο», της κλίμακας ΞυΛΕΔ (βλέπε «πρώτη εικόνα»).
Τα επίπεδα προσανατολισμού έχουν να κάνουν με το κατά πόσο το άτομο γνωρίζει, ιεραρχικά:
- Όνομα (το όνομά του)
- «Πώς να σε λένε;» / «Πώς σε φωνάζουμε;»
- Μέρος (το πού βρίσκεται)
- «Πού είμαστε;»
- Χρόνο (περίπου την ώρα – πρωί/μεσημέρι/βράδι)
- «Τί ώρα είναι;»
- Συμβάν (τα γεγονότα ακριβώς πριν τον τραυματισμό/την ασθένεια)
- «Τί έγινε;»
Κάνουμε μία εισαγωγή:
«Θα σε ρωτήσουμε κάποιες απλές ερωτήσεις για να κάνουμε μία αξιολόγηση της κατάστασης. Οκ;»
ή
«Μπορώ να σε ρωτήσω κάποια απλά πράγματα ως μέρος της εξέτασης που κάνουμε;»
Σημείωση:
Ρωτάμε ανοιχτού-τύπου ερωτήσεις που καλούν το άτομο να απαντήσει με περιεχόμενο, όχι με ένα «ναι/όχι» (με το ναι/όχι δεν ξέρουμε σίγουρα ότι είναι προσανατολισμένο).
Με την εισαγωγή και με το να ρωτάμε (πχ) «Που είμαστε;» ήρεμα και με σιγουριά, το άτομο καταλαβαίνει ότι δεν είμαστε εμείς προσανατολισμένα, αλλά οι ερωτήσεις μας αξιολογούν και βοηθούν το άτομο να γειωθεί και να ηρεμήσει.
Αν εκφράσουμε την ερώτηση ως «Ξέρεις που είμαστε», αυτό μπορεί να προκαλέσει άγχος – να βάλει το άτομο σε σκέψεις «γιατί να μην θυμάμαι ή να μην ξέρω, τί έχω πάθει;».
Στην πράξη:
Στον δρόμο, μπορεί να τα ρωτήσουμε ή το άτομο να τα πει και μόνο του με άλλη σειρά (πχ είναι συχνό να ρωτήσουμε πρώτα «τί έγινε;»), αλλά με αυτή τη σειρά τα θυμόμαστε και με την αντίστροφη σειρά ένα αποπροσανατολισμένο άτομο τα ξεχνάει.
Κοιτάμε όχι μόνο αν το άτομο ξέρει να απαντήσει, αλλά και πώς.
Γρήγορα; Με σιγουριά; Με θυμό;
Αν απαντήσει (1) «Ναι ξέρω, δεν σου λέω», (2) «Ε που είμαι ρε, στην πορεία», (3) «Τί μαλακίες με ρωτάς;», γρήγορα και με σιγουριά, δεν σημαίνει πως δεν τα ξέρει.
Έχουμε στο νου μας ότι ο εκνευρισμός πέρα από ψυχική κατάσταση μπορεί να είναι και σύμπτωμα μετά από χτύπημα στο κεφάλι (βλέπε μνημονικό DICC-head).
Σε πολλά εγχειρίδια λένε να ρωτήσεις μία τυχαία λέξη, πχ «μανταρίνι», και να δεις αν το άτομο θα την θυμάται μετά από λίγη ώρα. Δεν χρειάζεται. Από τον τρόπο που το άτομο απαντάει τις ερωτήσεις, καταλαβαίνουμε το επίπεδο προσανατολισμού του.
Σημειώνουμε:
Ξυ+Π⋅4 – γνωρίζει όνομα, μέρος, χρόνο, συμβάν
Ξυ+Π⋅3 – γνωρίζει όνομα, μέρος, χρόνο – όχι συμβάν
Ξυ+Π⋅2 – γνωρίζει όνομα, μέρος – όχι χρόνο, συμβάν
Ξυ+Π⋅1 – γνωρίζει μόνο όνομα – όχι μέρος, χρόνο, συμβάν
Ξυ+Π⋅0 – δεν γνωρίζει τίποτα
(Δεν καταγράφουμε το ίδιο το όνομα και τις υπόλοιπες απαντήσεις, μόνο το επίπεδο προσανατολισμού).
3. Ποιότητα αναπνοής
Ακόμα και αν δεν είμαστε σε μία εμφανώς επείγουσα κατάσταση που εμπίπτει στο ABC, το άτομο δηλαδή δεν έχει φραγμένο αεραγωγό (Α), μπορεί να μιλάει και αναπνέει, έχει σημασία να δούμε την ποιότητα της αναπνοής του, και αν αυτή αλλάζει με την πάροδο του χρόνου.
- Παρατηρούμε πώς μας φαίνεται η αναπνοή του ατόμου
- κανονική; ρηχή; γρήγορη; επίπονη;
- Ρωτάμε: «Μπορείς να πάρεις μια βαθειά ανάσα;»
- Αν πονάει, πιθανώς έχει χτυπήσει κάπου στον θώρακα. Ζητάμε να εξετάσουμε.
- Βοηθάει ο καθρεπτισμός (ακόμα και αν το άτομο δεν συνεργάζεται): Παίρνουμε κι εμείς μία βαθειά ανάσα σαν και αυτή που ζητάμε από το άτομο να πάρει.
- Λαμβάνουμε υπόψη τους παράγοντες του περιβάλλοντος, και ρωτάμε για να μάθουμε αυτούς που δεν ξέρουμε.
- το άτομο μόλις έτρεχε να ξεφύγει από τους μπάτσους;
- έπεσαν δακρυγόνα;
- Αν κάτι δεν μας φαίνεται κανονικό, ρωτάμε αν υπάρχει ιστορικό (βλέπε επίσης το μνημονικό SAMPLE):
- «Σε έχει ξαναπιάσει ποτέ τέτοιος επίμονος βήχας/ δύσπνοια/ παρόμοια δυσκολία στην αναπνοή;»
4. Πόνος
το μνημονικό OPQRST:
Ο – Onset – Έναρξη
P – Provokes/ Palliates – Προκαλεί / Ανακουφίζει
Q – Quality – Ποιότητα
R – Region, Refers/ Radatiates – Περιοχή, Παραπέμπει/ Διαχέεται
S – Severity – Σοβαρότητα
T – Time – Χρόνος
Το χρησιμοποιούμε κάνοντας ερωτήσεις στο άτομο που χρειάστηκε βοήθεια. Η υποκειμενική εμπειρία και η εκτίμηση του ίδιου του ατόμου μαζί με την δική μας παρατήρηση είναι σημαντική για τηναξιολόγηση.
Onset – Έναρξη.
- Πώς αναπτύχθηκαν τα συμπτώματα ή το πρόβλημα που αναφέρει το άτομο που χρειάζεται βοήθεια.
- Τι έκανε το άτομο όταν αναπτύχθηκαν τα συμπτώματα;
- Τα συμπτώματα αναπτύχθηκαν αργά η απότομα;
- Σχετίζονται με κάποια χρόνια πάθηση;
Provokes/ Palliates – Προκαλεί / Ανακουφίζει.
- Υπάρχει κάτι που, κατά το άτομο, κάνει τα συμπτώματα χειρότερα (όπως θέσεις/στάσεις, άγγιγμα, πίεση ή άλλοι εξωγενείς παράγοντες);
- Υπάρχει κάτι που κάνει τα συμπτώματα καλύτερα;
Quality – Ποιότητα.
- Ποιά είναι η ποιότητα των συμπτωμάτων;
- Υπάρχει πόνος; Υπάρχει αίσθηση ότι καίει ή γαργαλάει;
Region, Refers/ Radatiates – Περιοχή, Παραπέμπει/ Διαχέεται
- Που τοποθετείται ο πόνος;
- Ο πόνος σε ένα σημείο μοιάζει να συνδέεται με τον πόνο σε ένα άλλο;
- Περιορίζεται σε ένα μέρος του σώματος ή μοιάζει να έχει ένα επίκεντρο και να απλώνεται;
Severity – Σοβαρότητα.
- Πόσο έντονος είναι ο πόνος;
- Ρωτάμε: “Από το 0-10, με 0 το καθόλου, και το 10 τον χειρότερο πόνο που έχεις ζήσει, πόσο πονάς τώρα;”
- Και μετά ρωτάμε (σημαντικό!): “Τί ήταν το 10;”
- Ένα πρόσωπο με μεγάλη εμπειρία πόνου (σοβαρό ‘10’ στο παρελθόν) μπορεί να είναι πιο ψύχραιμο, αλλά το ‘5’ του μπορεί να μην είναι ασήμαντο.
Time – Χρόνος.
- Πόσο έχουν διαρκέσει τα συμπτώματα;
- Έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου;
- Φεύγουν και επανέρχονται;
Επανάληψη και παρακολούθηση προόδου
Για την σημασία της επανάληψης (την παρακολούθηση της προόδου των ζωτικών σημείων)
Από μόνα τους αυτά τα 4 σημεία δεν μας δίνουν μια πολύ καλή εικόνα. Αυτό που θα μας δώσει περισσότερα στοιχεία είναι το πώς και πόσο γρήγορα η κατάσταση του ατόμου βελτιώνεται ή χειροτερεύει. Ενώ μιλάμε με το άτομο, καταγράφουμε ή θυμόμαστε την κατάστασή του, έχοντας το νου μας στην ώρα.
Ανάλογα πόσο σοβαρή εικόνα δείχνουν οι απαντήσεις, ξαναρωτάμε σε 3, 5, 10 λεπτά.
- «Άκου, επειδή κάτι με ανησυχεί, θα σε ξαναρωτήσω κάποιες από τις ερωτήσεις που σου έκανα πριν»
Αν στον πρώτο γύρο ερωτήσεων/παρατηρήσεων υπάρξει κάτι ανησυχητικό, ξαναρωτάμε σε 3, 5, 10 λεπτά.
Αν οι απαντήσεις στις ερωτήσεις/παρατηρήσεις μας γύρω από τα 4 ζωτικά σημεία βελτιώνονται γρήγορα, ίσως αξιολογήσουμε πως η αρχική κατάσταση αποπροσανατολισμού ή δύσπνοιας (πχ) οφειλόταν στο πρόσφατο τρέξιμο, στην ταραχή, ή στα δακρυγόνα.
Αν οι απαντήσεις στις ερωτήσεις/παρατηρήσεις μας γύρω από τα 4 ζωτικά σημεία χειροτερεύουν, συνεχίζουμε να παρακολουθούμε, και κρίνουμε αναλόγως την σοβαρότητα της κατάστασης την ανάγκη μεταφοράς σε δευτεροβάθμια ιατρική περίθαλψη.
Μετά τον πρώτο γύρο μπορούμε να εξετάσουμε κι άλλα ζωτικά σημεία, πχ τον σφυγμό.
Μετά από την βασική αξιολόγηση, ή ανάμεσα στους γύρους, μπορούμε να κάνουμε κιάλλες ερωτήσεις ιστορικού (βλέπε «ιστορικό»).